17/06/2018

SaymalıtaŞ

1. Bölüm

Dünyanın tartışmasız en zengin kaya resmi alanı olarak kabul edilen Saymalıtaş'ı bilim dünyasının keşfetmesi 1900'lü yılların başına gidiyor.Bu keşif konusunu biraz açmam gerekiyor.Bu alanlar o bölgede yaşayan halk tarafından en eski zamanlardan beri biliniyor,"keşif" tabiri,bilim dünyasına kazandıran kişi anlamında kullanılıyor.Bence,Türk Tarihi'nin ana referans noktalarından ve belki de en önemlisi olan Saymalıtaş'ta araştırmalar yapan,Semerkant'ta bulunan "Orta Asya Araştırmaları Merkezi"nin başkanı Kırgız Hatice Taşbayeva'nın "Orta Asya Petroglifleri" adlı kitabında yer alan uzun makaleyi özetleyerek aldığmğz bir bölümü aktarıyorum.

Bazı kaynaklara göre N.G. Malitski,Saymalıtaş'ı 1906 da ziyaret etmiş olmasına karşın oraya yaptığı bu seyahatle ilgili bilgi bırakmamıştır.1946'da Zima,Saymalıtaş kaya resimlerini çalışmak için özel bir tarihi arkeolojik gezi tertip etti.Ekip diğ dizisinin doğu kısmını taradı.Zima karakteristlik özelliklerini ve dönemini tanımlamak için bir girişiminde

bulundu.Hala bilinmeyen nedenlerle,Saymalıtaş'a özel bir çalışma adamadı ve burasını da diğer kaya resimleri alanlarıyla beraber ele aldı.1950'de A.N.Bernshtam yönetimindeki Pamir-Fergana arkeolojik gezisindeki araştırmalar Kırgızistan kaya resimlerinin çalışılmasında bir dönüm noktası oldu.Gezide,Saymalıtaş incelendi.Bernshtam bu tür arkeolojik yazıtların araştırılmasında bilimsel yontem kullanan ilk kişiydi.Kaya resimlerinin olduğu tüm bölgede çok geniş bir inceleme yaptı.Sonuç olarak Saşmalıtaş 1(Batı Saymalıtaş) ve Saymalıtaş 2(Doğu Saymalıtaş)'ı ayırdı,yazıtın topografyasına dair bilgiler verdi.Bernshtam Saymalıtaş kaya resimlerinin ilk sınıflandırmasını yaptığı ve onları çizim şekillerine,tekniklerini ve motiflerine dayanarak dönemlere ayırdığı olağanüstü anlamlı olmasına rağmen ne yazık ki sadece tek bir makale yazılmıştır.Bu makale şimdiye dek önemini hiç kaybetmemiştir ve sadece Saymalıtaş için değil diğer Orta Asya kaya sanatı yazıtları için de belirleyici temel biri araştırma çalışması olmuştur.1960 ve 1970'lerde birkaç araştırmacı Saymalıtaş kaya resimleri üzerinde çalışmaya odaklandı.Böylece 1963'te Leningard'lı sir matematikçi olan N.L. Podolski,matematiksel istatistikleri kullanarak Saymalıtaş'taki resimlerin tipolojik bir sınıflandırmasını yapmayı önerdi.O zaman için bu fikir bir yenilikti.Bununla birlikte,sonuçları,temel olarak Bernshtam'ın kronolojk planını doğruluyordu.Kaya resimlerinin çalışılmasında yeni bir yöntem olmasına rağmen N.L. Podolski'nin sınıflandırması çok yorucu ve detaylı olup,bize göre kaya oyması yazıtlarının tüm farklılık ve zenginliğinin tam bir resmini ortaya koyamamıştır.

1966'dan 1968 sonuna kadar,bilim lokali öğrencisi ve bir öğretmen olan,araştırmacı yeteneği  ve sorgulayıcı mantaliteye sahip,Yu Golendukhin,Saymalıtaş'la uğraştı.Üç yıl boyunca,titizlikle,ortasıdaki gölün etrafında yer alan arkeolojik kompleksin ana kısmını inceledi.Sonuç olarak çizimlerin yapılış tekniğinin,oymaların derinliğinin ve küfün renginin,resimlerin stili ile ilişkili oldugunu ve sonuç olarak onların yaşına bağlı olduğu hükmüne vardı.Onun çalışmasındaki bazı hususlar biraz tartışmaya açıktı.Örneğin dağdaki tapınağın işlevini,kutsal kişilerin bir yılın başlangıcını belirlemek için gökyüzündeki hareketleri izlemek için bir gözlemevi olduğu yönündeki tespitleri gibi.Yine de,belirtme zorundayız ki,Yu Golendukhin,Masson'un görüşünün temeli üzerinde,Saymalıtaş'ın geometrik stilde yapılan en eski kaya resimlerinin M.Ö.3000 yılına ait olduğunu ilk kez ileri süren kişidir.Kendi zamanında Bernshtam bile,bunu yapmaya cesaret edememiştir.Yu Golendukhin'in başka bir kayda değer varsayımı "dağ tapınağı" fonksiyonuna uyan kaya resimlerinin anlamlılığın doruk noktası idi.Bu M.Ö. 2.bin yılın ilk yarısı ve 3.bin yılın tümündü böyleydi.Yu Golendukhin iddalarına ilişkin sağlam kanıtlar sunmadı.Onları çok yalın bir biçimde ortaya sürdü.Bununla birlikte onun çıkardığı sonuçlar bence Saymalıtaş çalışmalarına önemli bir katkıydı.

Daha sonra Orta Asya ve Sibirya petrogliflerinin ünlü araştırmacısı Ya. Sher,Saymalıtaş'taki resimlerin M.Ö.3000 yılına ait olduğunu kanıtladı.1968'te arkeolog G.A. Pomaskina Kırgızistan'da kaya resimleri amaçlı çalışmasına,hemen hemen Yu Golendukhin ile eş zamanlı olarak Saymalıtaş'takilerle başladı.Onun tarafından yönetilen  Kırgız Devlat Tarihi Müzesi'nden bir grup uzman 1968 ve 1969'da iki yıl süresince Saymalıtaş'ı inceledi.G.A. Pomoskina'nın çalışma konuları daha önce incelenmiş olan seçilmiş kayaların bulunduğu sitenin aynı orta kısımları idi.Onunla ilgili kayda değer oranda kaya resmi döküantasyonu yaratılmasına rağmen gdup Saymalıtaş'ın bütününü araştırmakta başarısız oldu.

1977 ve 1978'de Yu Golendukhin ve Ya. Sher önceki materyellerini ve öncüleri tarafından toplanan bilgileri daha düzgün ve bütün hale getirebilmek amacıyla,bu kez bir ekip olarak Saymalıtaş'a geziler düzenlediler.Bu keşif gezilerinin sonucu olarak,araştırmacılar Saymalıtaş için kompleks bir çalışmanın gerekliliğine,kaya resimlerinin kopyalanması için yeni metotlara başvurulmasını IBM ve video cihazıyla alınan dökümanların işlenmesine karar verdiler.Ayrıca,geometrik stilde yapılan en eski kaya resmi grubunun M.Ö. 3000 yılına ait olduğu konusunda daha sağlam kanıtlar sundular.

Sibirya'da yürütülen faaliyetlerin ve diğer çalışmaların sonucu olarak,Yu. Sher,kaya resimlerinin çalışılmasında,araştırılma yöntemlerinin oluşturulmasında,kayda alınmalarında ve tanımlanmalarında daha kurumsal önemli noktalarla uğraşmaya başladı.Bunun yanı sıra,genel olarak kaya resimlerinin ve bunlardan özellikle Saymalıtaş'ta bulunanlarının yeni anlamsal yorumlarını önerdi.

1980'lerin sonunda,Kazakistan,Kemerovo e Moskova'dan bir grup araştırmacı Saymalıtaş'ı ziyaret etti.Gerçek şu ki,onların bu çalışmaları verimli sonuçlanmadı.

Tüm Saymalıtaş araştırmacıları,bu bölgede yer alan kaya resimlerinin ortaya çıkarılmasında kayda değer katkılarda bulundular.Bazı farklılık ve itirazlara karşın,değişik panoların yorumlamasını yaptılar.Kaya resimlemelerinin kronolojik sınırlarını belirlediler ve Saymalıtaş'ı benzer yazıtlar arasında ohlarla olan farklılığını karşılaştırmak için üst sıraya koydular.

Saymalıtaş'ın oldukça uzun bir araştırma geçmişine sahip olmasına rağmen,kaya sanatı alanının tümüyle araştırılmadığını itiraf etmeliyiz.Oraya yapılan geziler oldukça kısa olup ve sadece göl etrafındaki ana kısmı kapsamıştır.Belki bu nedenle,Saymalıtaş'tan aynı resimler ve sahneler farklı araştırmacıların çalışmalarında sıklıkla gösterilmiştir.Kimse bölgenin tam bir çalışmasının gerçekleştirmemiştir.Saymalıtaş'taki resimlerin sayısı hakkında ortak bir görüş yoktur.1950'lerde Bernshtam yaklaşık 100.000(91,900)civarında resim olduğunu yazmışken,Pomaskina sadece 6000 kaya resmi olduğunu,Ya. Sher ise 9000 resim olduğunu ifade etmiştir.Gördüğümüz gibi kaya sanatı sitesindeki resimlerin sayısı hakkında görüşler çok belirgin farklılıklar göstermektedir.Motiflerin,sahnelerin ve resimlerin türleri ise tam olarak aydınlığa kavuşmamıştır.

1991'de Kırgızistan Cumhuriyet,Ulusal Bilimler Akademisine bağlı Tarih Enstitüsünden bir arkeoloji ekibi,bu makalenin yazar öncülüğünde Saymalıtaş'ta arama çalışması yapmaya başladı.Grup;önceki bilim adamlarının çalışmalarının tüm deneyim ve çalışmalarını da hesaba katarak;

Topografik,katmasal ve iklimsel özelliklerle birlikte yerel flora ve fauna üzerindeki verilerin tüm alanın daha eksiksiz bin karakteristiğini çıkarmak.

Diğer muhtemel kaya sanatı gruplarını analiz etemek ve sulmak düşüncesiyle tüm Saymalıtaş dağlık bölgesinini incelemek.

Önceden yapılmış olan istatiksel ortalama hesaplama verilerine dayanmadan kaya resimlerinin tam sayıyını belirlemek.

Stil,teknik ve diğer özellikleriyle birlikte petrogliflerin içeriklerinin ve sahnelerin tüm farklılığını ortaya çıkarmak.

Son olarak,Saymalıtaş'taki kaya resimlerinin dönemlerinin belirlenmesi ve yorumlanmaları.

Diğer Orta Asya kaya sanatı yazıları arasındaki yeri belirlemek,önemini değerlendirmek için yazıtların incelenmesini işine girdiler.

Servet Somuncuoğlu'nun arkeoloji ekibi Saymalıtaş'ta 1991'den 2000'e kadar 1997 ve 1998'de ara vererek 8 dönem boyunca çalışmalar yaptı.1991'den 1996'ya kadar Saymalıtaş 1 ve 1999'dan 2000'e kadar Saymalıtaş 2'de çok zor dağlık bölge koşullarında çalışıldı.

Her bir ayrı sitenin ve tüm bölgenin görsel bir araştırmasını yürüttü.Sonuç olarak üzerinde kaya resmi olan tüm kayalar bulundu.Detaylı olarak kaydedildi;her biri numaralandırıldı,kopyası çıkrıldı,tanımlandı,fotoğrafları çekildi.Bunun sonucunda Saymalıtaş 1'de yaklaşık olarak 10.000 ve Saymalıtaş 2'de yaklaşık 1500 kaya tespit edildi ve tümüyle belgelendi.Bir kayann üzerinde 10 hatta bazen 10'dan daha fazla kaya resmi vardı.

Tekniği ve oyma tarzları farklı olan kaya resimlerinin bu muazzam sayısı,M.Ö.3000 ile M.Ö. 1000 süresince Tanrı Dağları bölgesinde ve Fergana Vadisi'ne yakın bölgelerde yaşamış insanların özellikle dünya görüşü,kültürü ve tarihi üzerine olağanüstübr bilgi içermektedir.

Yukarıda belirttiğim gibi Saymalıtaş'taki kaya resimi grupları sadece Kırgızistan değil tüm Orta Asya'nın en geniş,en ilginç ve en önemli kaya resimleri olduğu ispatlanmıştır.Saymalı,dünyanın eşsiz bir fenomenini temsil eder.Doğal olarak araştırmacıların ikkatini çekmiş,onlar için özel bir çalışma konusu haline gelmiştir.Saymalıtaş'taki örneğin araba gibi bazı motifler Ya. Sher ve V.Novozhenov'un ciddi bir şekilde araştırma konusu olarak  odakladıkları konuydu.Bu sitenin diğer motifleri diğer bilim aramları tarafından Orta Asya,Kazakistan ve Güney Sibirya'da bulunan diğer çeşitli yazıtların anlamsal yorumlanmasında veya üslup özelliklerinin tanımlamaya çalışılırken örnekleme yapılacağında aktif olarak kullanılmıştır.

Ne yazık ki bu tür yazıtlara uzun zamanlı bilimsel ilgi gösterilmesine rağmen,kaya resimleri şimdiye kadar bağımsız ve ciddi araştırmaların konusu olmamıştır.

 

 

 

 

 

Sevgi Ve Saygılarımla

Eren Utku Dinçer

 

Eren Utku Dinçer 28/08/2019
Fotoğraf:Servet Somuncuoğlu
Kaynakça

1-Servet Somuncuoğlu:Saymalıtaş Gökyüzü Atları

2-Hatice Taşbayeva:Orta Asya Petroglifleri

gallery/s-c4e4198959e6a498da15a8710c4a2ba79302a49f

Servet Somuncuoğlu-Saymalıtaş Belgeseli